آزمایشگاه شیمی جایی است که همیشه احتمال خطر جانی و مالی در آن وجود دارد و همواره محل حضور مایعات اشتعال پذیر، ظروف شیشه ای شکننده و مواد شیمیایی سمی و خورنده است. اما جای نگرانی نیست. در صورت رعایت نکات ایمنی و پیروی از دستور کار های مطمئن، آزمایشگاه می تواند مثل یک آشپزخانه خانگی محلی ایمن برای شما باشد. در این مقاله از مجله شیمیکال به بررسی ایمنی در آزمایشگاه می پردازیم. معمول ترین خطرات احتمالی در آزمایشگاه عبارت اند از:
- آتش سوزی
- انفجار
- نشت مواد شیمیایی
- شکست ظروف شیشه ای
نکات ایمنی برای پیشگیری از آتش سوزی و وقوع انفجار

تا جایی که می توانید از به کار بردن شعله مستقیم در آزمایشگاه پرهیز کنید. اگرچه امروزه دستگاه های آزمایشگاهی از حرارت غیر مستقیم برای بالا بردن دما استفاده می کنند اما گاهی به ناچار از شعله مستقیم استفاده باید کرد. در صورتی که مجبور بودید از شعله مستقیم استفاده کنید ، لازم است نکات زیر را حتما رعایت کنید:
- به هیچ وجه یک مایع قابل اشتعال مثل اتیل اتر، کربن دی سولفید، الکل ها، هیدروکربن ها و… را در ظروف سر باز مقابل حرارت مستقیم قرار ندهید. در اینگونه مواقع باید از شعله مستقیم فقط در زمانی استفاده کنید که ظرف حاوی مایع قابل اشتعال با یک خنک کننده محافظت شده باشد.
- اگر مایع قابل اشتعال در حالت تقطیر قرار دارد، حتما به هنگام قرار دادن روی شعله مستقیم از محکم بودن رابط های ظروف اطمینان حاصل نمایید.
- اکیداً از انتقال مایع قابل اشتعال از طرفی به طرف دیگر در نزدیکی شعله مستقیم خودداری کنید.
- حداقل یک عدد کپسول آتش نشانی را حتما در نزدیکی محل آزمایش همراه خود داشته باشید.
- اگر میخواهید واکنش های گرمازا را مورد آزمایش قرار دهید حتما ظرف آزمایش را در داخل یک حمام آب سرد یا آب یخ قرار دهید که اگر واکنش از کنترل خارج شد، حمام آب سرد بتواند واکنش را کنترل و خطرات آن را خنثی کند.
نکات ایمنی برای پیشگیری از نشت مواد شیمیایی

حتما در آزمایشگاه از روپوش سفید و دستکش لاتکس و اگر امکان داشت از عینک ایمنی استفاده کنید. اگرچه امروزه در آزمایشگاه ها همواره روپوش سفید و دستکش به تعداد لازم یافت می شود اما پیشنهاد می شود که برای خودتان به صورت شخصی روپوش و دستکش و عینک ایمنی تهیه کنید. نکات ایمنی برای پیشگیری از نشت مواد شیمیایی به شرح زیر است:
- از تماس مستقیم مواد شیمیایی مایع با پوست بدن اکیداً خودداری کنید.
- مواد جامد شیمیایی را به کمک اسپاتول یا کاردک های مخصوص جا به جا کنید.
- گازها ، دود ها و بخارهای حاصل از واکنش ها را به هیچ وجه تنفس نکنید و همواره در زیر هود کار کنید.
- در صورتی که مواد شیمیایی به روی پوست ریخت حتما با مشورت مسئول آزمایشگاه، محل تماس مواد با پوست را با مواد مختلف شستشو دهید. معمولا در اینگونه مواقع از مقدار زیادی آب و صابون برای شستشو استفاده می کنند. اما قبل از استفاده از آب و صابون حتما با مسئول آزمایشگاه مشورت کنید. شاید مواد ریخته شده به روی پوست واکنش پذیری بالایی با آب داشته باشند. سپس حتما محل تماس را با محلول 3 درصد سدیم کربنات (برای اسید ها) یا محلول 1 درصد استیک اسید (برای باز ها) به خوبی بشویید.
- هنگام مواجه مواد سمی با خراشیدگی ها یا بریدگی های باز پوست، حتما به نزدیک ترین بیمارستان مراجعه کنید.
- برای شستشوی مواد آلی از روی پوست نباید از حلال های آلی مثل استون یا الکل استفاده نمود.
- هرگز ماده شیمیایی را از روی کنجکاوی مزه نکنید و از چشیدن مواد جدا خودداری کنید.
- چنانچه مواد شیمیایی با چشم تماس پیدا کنند فوراً چشم ها را با آب شستشو دهید. سپس با محلول 2 درصد بیکربنات سدیم برای اسید ها و با محلول اشباع بوریک اسید برای باز ها، حداقل 15 بار چشم ها را بشویید و به پزشک مراجعه کنید.
نکات ایمنی برای پیشگیری از شکست ظروف شیشه ای

پیشنهاد شیمیکال مارکت به تمامی محققان و آزمایشگران همواره این است که در هنگام خرید ظروف شیشه ای آزمایشگاهی حتما از اصالت و کیفیت محصولات نهایت اطمینان را حاصل کنند و تا حد امکان از برند های معتبر با دریافت گواهینامه تضمین کیفیت، محصولات خود را خریداری کنند. برخی از شرکت های تولید کننده شیشه آلات آزمایشگاهی مانند BOROSIL هندوستان برای خریداران خود گواهینامه تضمین کیفیت کالا ارائه می دهند. حتما تا جای ممکن از این برندها اقلام خود را تهیه کرده و از برندهای تقلبی به هیچ عنوان استفاده نکنید. نکات ایمنی برای پیشگیری از شکست ظروف شیشه ای به شرح زیر است:
- از وارد آوردن فشار بیش از حد به ظروف شیشه ای خودداری کنید.
- لاستیک یا چوب پنبه شیشه آلات را با کمی آب یا گلیسیرین همواره لیز نمایید.
- رابط های ظروف شیشه ای سمباده ای را به خوبی چرب کنید. این کار باعث جلوگیری از جوش خوردن می شود و جداسازی آنها را تسهیل می کند. مقدار ماده چرب کننده بسیار مهم است. اگر از گریس استفاده می شود باید حتما بعد از چرب سازی از عدم نشت گریس به داخل شیشه و مواد شیمیایی درون آن اطمینان حاصل شود.
- پس از استفاده از شیشه آلات فوراً آنها را با آب یا حلال های آلی مثل استون بشویید.
- هنگام شستشوی ظرف حاوی برم به هیچ وجه از استون استفاده نکنید. زیرا استون با برم واکنش داده و موجب تولید ماده اشک آور بسیار قوی ای به نام برمواستون می شود و برای چشم های شما بسیار خطرناک است.
- اگر موادی در دیواره ظروف باقی مانده بود و هنگام شستشو به سختی پاک میشد، می توانید از محلول هایی مانند سولفوریک اسید غلیظ، کرومیک انیدرید و کرومیک اسید استفاده کنید.
- لکه های قهوه ای منگنز دیوکسید را با محلول آبی سدیم بی سولفیت 30 درصد از بین ببرید.
سخن پایانی

بدون شک، ایمنی در آزمایشگاهها و کار با مواد شیمیایی امری بسیار حیاتی است. در پایان اینگونه جمع بندی می کنیم:
همواره از تجهیزات ایمنی مناسب مانند عینکهای محافظ، دستکشها، لباسهای مخصوص و ماسکهای تنفسی استفاده کنید. تمام افرادی که در آزمایشگاه کار میکنند، باید آموزشهای لازم را دریافت کنند. آگاهی از خطرات مواد شیمیایی و روشهای ایمنی برای جلوگیری از حوادث بسیار مهم است. همواره دفترچهی ایمنی مواد را مطالعه کنید و دستورالعملهای ایمنی را رعایت کنید. در صورت وقوع حادثه، دستورالعملهای اضطراری را به درستی دنبال کنید و به سرعت اقدام به اطلاعرسانی به مسئولان کنید. با رعایت این موارد، میتوانید ایمنی خود و دیگران را در آزمایشگاهها تضمین کنید.




